Vitamin ve mineral eksiklikleri dünyada yaklaşık 1,5-2 milyar kişiyi etkilemekte, insanların zihinsel ve bedensel gelişmelerine, ulusların ekonomilerine darbe vurmaktadır. Vitamin ve mineral eksiklikleri her yıl bir milyondan fazla çocuğun ölümü, 60 bin kadının doğum sırasında ölmesi, 250.000 ciddi doğum kusurlu yenidoğan, kalp hastalığı ve inmeye bağlı ölümler, İşgücü verim azalması - %2 gelir kaybına neden olmaktadır.

Bu vitamin ve mineral eksikliklerinden birisi de iyot eksikliğidir. Dünyayı ve ülkemizi etkisi altında tutan bu sorunun düşük maliyetlerle kontrolü mümkündür.

İyot (Yunanca "mor" anlamına gelen iodes'ten), sembolü I, atom numarası 53 olan bir elementtir. Kimyasal olarak iyot halojenlerin en az reaktif olanı, astatin'den sonra en elektropozitif olanıdır. İyot başlıca tıpta, fotoğrafçılıkta ve boya imalatında kullanılır. Çoğu canlının eser miktarda iyoda gereksinimi vardır. 
Diğer halojenler (Periyodik tablonun Grup VII üyeleri) gibi iyot da iki atomlu moleküller oluşturur, dolayısıyla moleküler formülü I2'dir.

İyodür, iyot elementinin -1 yüklü hâlidir ve alkali elementlerle tuzlar oluşturur (potasyum iyodür, sodyum iyodür gibi.)

Bir kişinin tüm yaşamı boyunca ihtiyaç duyduğu iyot bit tatlı kaşığı kadardır. Günlük iyot gereksinimleri

0-7 yaş 90 µg
7-12 yaş 120 µg
>12 yaş 150 µg
Gebe, emzikli 200 µg

İyot eksikliğinde ortaya çıkan zararlar ise şu şekilde sıralanabilir:

FETUS: Düşük, ölü doğum, doğumsal anomaliler; cücelik, zihinsel gerilik ve nörolojik bozukluklarla giden hastalık(kretenizm), artan yenidoğan ölümleri. Her yıl 100 bin çocuk kreten olarak doğmaktadır.

ÇOCUK ve ADÖLESAN: zihinsel fonksiyonların bozulması, zihinsel ve fiziksel gelişimde gerilik, okul başarısının azalması, guatr. Dünya çapında iyot yetersizliğinden önlenebilir beyin özrü olan 43 milyon kişi var.

YETİŞKİN: Guatr, hipotiroidizm, zihinsel fonksiyonların bozulması. Dünya çapında 750 milyon kişi guatr hastasıdır.

TÜM YAŞLAR: Radyasyona duyarlılık ve tiroid kanseri riski


 
Dünya bankası verilerine göre iyot yetersizliğinden kaynaklanan hastalıkların oluşmaması için harcanan her 1 dolar hastalıklarının tedavisi için harcanacak 28 doları kurtarmaktadır.

Dünyadaki duruma bakacak olursak şu an dünyada 110 ülke iyot yetersizliği hastalıklarını engellemek için program uyguluyor. Dünya çapında 1,5 milyar kişi yeterli iyot alamamakta, ortalama olarak ev halkı iyot kullanımı oranı %70, %90 ve daha fazla olan 27 ülke var, 48 ülkede ise bu oran %50 ve daha az. Dünyada 41 milyon yeni doğan iyot yetersizliğine bağlı öğrenme becerisi kaybı ile karşı karşıya kalıyor. Polonya, Peru, Güney Afrika, İran ve Çin iyot yetersizliği hastalıkları ile karşı karşıya iken etkili ve kararlı programlar ile %95-100 oranında iyotlu tuz kullanma oranına sahip ülkeler arasına katılmış.

Ülkemizde besinlerin yetiştiği toprak ve su iyot bakımından yetersizdir. Bu nedenle tuzun iyotlanması programı 1994 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından başlatılmıştır. Tuzun iyotlanmasının nedeni:

Tuzun yaygın kullanılan bir tüketim ürünü olması,
Düşük maliyetli olması ve yıllık olarak kişi başına tüketim fiyatının ucuz olması,
Tuzun iyotlanması ile tuzda; renk ? koku tat değişikliği olmaması,
Tuzun iyotlanmasının teknik olarak basit olması,
İleri kimyasal reaksiyonlar, komplike araç-gereç gerektirmemesi,
Tuzun iyotlanmasında ulusal düzeyde stratejiler geliştirilmesi - uygulanması ve izlemesinin kolay olmasıdır.

1995 yılında Türkiye?de iyotlu tuz üretim %17 iken kullanımı %18,2 seviyesindeydi.

15 ilde 6-12 yaş grubu çocuklarda iyot yetersizliği hastalıkları görülme sıklığı araştırması
(H.Ü. Beslenme ve Diyetetik Bölümü, Sağlık Bakanlığı 1995)

6-12 yaş arası 7144 çocukta yapılmıştır.

Guatr görülme sıklığı
Erkek çocuklarda % 27,3
Kız çocuklarda % 31,9
Tüm çocuklarda % 30.3
12 yaşta % 45.6

İyotlu tuz kullanım oranı
Tüm illerde % 24.2
Ara sıra kullananlar % 18.9

20 ilde 9-11 yaş 5829 okul çağı çocuklarında 1997-99 yılları arasında guatr prevalansı araştırma sonuçları

20 il için okul çağı çocuklarda guatr prevalansı % 31.8 bulunmuştur.
Sağlık Bakanlığı ? A.Ü Tıp Fakültesi Endokrinoloji Ana Bilim Dalı

İyotlu Tuz Kullanımı Hane Halkı Araştırması
(Sağlık Bakanlığı-ODTÜ-UNICEF)
Nisan-2002

İyotlu Tuz Kullanımı %63,9
İyotsuz tuz kullanımı %33,6
Tuz kullanmayan %0,5
Evde tuz yok %2

İyotlu Tuz Kullanmama Nedenlerinin Yüzde Dağılımı

İyotu tanımama %35
Fiyatı pahalı %24
Piyasada bulamama %11
Gereksiz bulma %18
Tadı kokusunu beğenmeme %9
Doktor tavsiyesi %3

Tuzun iyotlanması programı gıda denetimlerinin Tarım Bakanlığına geçmiş olmasından dolayı 2005 yılından beri Tarım Bakanlığı tarafından yürütülmektedir. Bu kapsamda Türk Gıda Kodeksi Tuz Tebliği yayınlanmıştır. Buna göre sofra tuzuna %25-40 oranında potasyum iyodür eklenmek zorundadır.

Bununla birlikte gıda sanayinde kullanılan tuzların iyotlanmasına sektörden gelen itirazlar yüzünden zorunluluk getirilememiştir. İyotlu tuzun özellikle turşu, salamura, ekmek ve unlu mamuller sektörünün ürünlerinin görünümlerinde sorunlar yarattığı iddiasıyla tebliğe gıda sanayi tuzu ifadesi eklenmiş, bu tuzların iyotlanmasına zorunluluk getirilememiştir. Gıda sanayi tuzlarının market ve bakkallarda doğrudan tüketiciye sunulması yasaklansa da hala piyasada bu tuzlara rastlanmakta. Ayrıca bulaşık makinesi tuzu altında piyasaya sürülen ve market veya bakkallarda diğer tuzlarla aynı raflarda sergilenen tuzların tüketiciler tarafından kullanılması engellenememiştir. Ne yazık ki?

Son olarak;

İyot Yetersizliğinden korunmak o kadar kolaydır ki eğer bir çocuğun bile bu yüzden zeka özürlü olarak doğmasına izin veriyorsak suç işlemişiz demektir.
H. Labouisse
UNICEF direktörü-1978
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından düzenlenen İyotlu Tuz Toplantıları konuşmacı notlarından derlenmiştir. 
Hüseyin ÇİFÇİ
Gıda Mühendisi
{mos_fb_discuss:42}